આર્થિક સમજણથી આધ્યાત્મિક વૃદ્ધિ સુધી
સાધના યાત્રા : આઠમો દિવસ
તારીખ : ૨૪ એપ્રિલ, ૨૦૨૫
આજનો દિવસ પણ સાધનામય રહ્યો. ધ્યાન અને સ્વાધ્યાયનો ક્રમ નિયમિત રીતે શિસ્તબદ્ધ રીતે પૂર્ણ થયો.
બપોરે પન્નાલાલજીના નિવાસસ્થાને ગોચરી માટે ગયો. સાંજે જોહરીલાલજી અને ચંદ્રાબહેન દર્શનાર્થે આવ્યા. ગોચરી માટે નિવેદન કરતાં તેમણે કાલે લાભ આપવાનું નક્કી કર્યું.
આજ દિવસમાં મુકેશજીના ઘરે પડેલા એક પુસ્તક પર નજર પડી. વાંચવા માટે ઉઠાવ્યું અને ત્રણથી ચાર કલાકમાં તેનું સારતત્વ સમજાઈ ગયું.
પુસ્તક હતું: ‘ધન-સંપત્તિનું મનોવિજ્ઞાન’. આ પુસ્તકનો મર્મસંદેશ સરળ ભાષામાં અહીં રજૂ કરું છું:
ધન માત્ર ગણિત નથી – તે આપણી ભાવનાઓ, મનોભાવો અને વ્યવહારો સાથે ઊંડાણથી સંકળાયેલું છે.
મોર્ગન હાઉઝલની આ પુસ્તક જણાવે છે કે ધનવાન બનવા કરતાં ધન સાથે જીવવાની સમજ અને સંતુલન વધારે મહત્વપૂર્ણ છે. આ પુસ્તક આ બાબત પર ભાર મૂકે છે કે ધનનું વ્યવસ્થાપન બુદ્ધિથી નહિ પરંતુ વર્તન અને વ્યવહારથી નિયંત્રિત થાય છે.
1. વસ્તુઓના માલિક બનો, ગુલામ નહિ:
જેટલી વધુ વસ્તુઓ, એટલી વધુ ચિંતા. અનાવશ્યક વસ્તુઓમાંથી મુક્તિ મેળવો એ જ સાચી સ્વતંત્રતાની શરૂઆત છે.
2. ધનનો સાચો લાભ:
સમય અને વિકલ્પનો સ્વતંત્ર ઉપયોગ. સંપત્તિનું મૂલ્ય તમારા ખાતામાં કેટલી રકમ છે એથી નહિ, પણ તમે તમારા સમય પર કેટલો કાબૂ રાખો છો એથી નક્કી થાય છે.
3. ‘પૂરતું’ કેટલું છે એ જાણવું અમૂલ્ય છે:
જે તમને લાલચથી અને પસ્તાવાથી બચાવે – એ જ સાચું 'પૂરતું'.
4. પ્રતિષ્ઠા અને સંબંધો ધનથી શ્રેષ્ઠ છે:
રજત ગુપ્તાનું લાલચ તેમને જેલ સુધી લઈ ગયું. જેલમાંથી બહાર આવી એમને કહ્યું— "ક્યારેય કોઈ સાથે વધુ આસક્ત ન થાઓ." પ્રતિષ્ઠા, સ્વતંત્રતા, પરિવાર, મિત્રતા અને આત્મસન્માન – એ સૌથી અમૂલ્ય છે. એમને ગુમાવીને મેળવેલું ધન વ્યર્થ છે.
5. સંયમ અને સંતુલન એટલે ધન વ્યવસ્થાપનની ચાવી:
બચત માત્ર ગણનાત્મક આયોજન નહિ પરંતુ માનસિક કસરત છે. જો તમે દેખા દેખી કરવાથી દૂર રહી શકો, તો સંપત્તિ ઊભી કરી શકો છો.
6. વડીલોએ શીખવેલા પાઠ:
એક સર્વે અનુસાર, હજારો વડીલ અમેરિકીઓમાંથી કોઈએ પણ ક્યારેય એવું નથી કહ્યું કે "ધન સુખ આપે છે." તેઓએ મહત્વ આપ્યું – સંબંધો, અર્થપૂર્ણ જીવન અને આત્મિક સંતોષને.
*ધન બાબતે કેટલાક વ્યવહારિક પાઠ:*
૧. વિનમ્ર બનો, દેખાવથી દૂર રહો.
૨. જે મળ્યું છે તે પૂરતું છે એવો ભાવ કેળવો.
૩. તમારા સમય પર કાબૂ મેળવવા માટે ધન વાપરો, શોષણમય જીવનશૈલી માટે નહિ.
૪. સરખામણીઓથી દૂર રહો.
૫. બચતની ટેવ બનાવો.
*નિષ્કર્ષ:*
ધન એ સાધન છે, સાધ્ય નહિ. જો તમે ધનને સુખ આપનાર માર્ગ બનાવી શકો અને તણાવનું નિમિત્ત નહિ, તો એ જ સાચી સમજ છે. આ પુસ્તક આપણને કરોડપતિ બનવાની રીત શીખવતું નથી, પણ સંતુલિત અને અર્થસભર જીવન કેવી રીતે જીવી શકાય તે શીખવે છે – જ્યાં આપણે આપણા સમય, સંબંધો અને આરોગ્ય પર નિયંત્રણ રાખી શકીએ.
> "ઓછું બોલો, વધુ સાંભળો અને જેટલું જરૂર છે એટલું જ ખર્ચ કરો – એ જ જીવનનું સંતુલિત રોકાણ છે."
કુન્નૂરની શીતલ શાંતિમાં: સાધના યાત્રાનો છઠ્ઠો દિવસ
તારીખ: 22 એપ્રિલ, 2025
આજે સવારે 5 વાગે કોઇમ્બતુર પહોંચ્યો અને ત્યાંથી 8 વાગે કુન્નૂર પહોંચી ગયો. મુંબઈથી સુરેન્દ્રજી દુગ્ગડએ ગાડીની વ્યવસ્થા કરી હતી — એમનો ભાવપૂર્વક આભાર અને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરું છું.
અહીં મુકેશજી બરડીયાએ ખૂબ ભાવપૂર્વક સ્વાગત કર્યું. દેરાસર અને સ્થાનકની મુલાકાત લીધી. રાજસ્થાનથી અમૃતમુનિજીનો પણ ફોન આવ્યો અને સૌજન્યભાવ વ્યક્ત કર્યો.
ધ્યાન અને મૌનનું સઘન સાધન:
આજે સવારે 10 થી 1 સુધી અને સાંજે 7 થી 9 સુધી, મૌન અને ધ્યાનમાં વિતાવવાનો સુંદર અવસર મળ્યો.
આ સતત અનુભવોને લઈને હવે દિલથી લાગે છે કે મૌન અને ધ્યાન વિના અંદરની દુનિયાને જાણી શકાય એ શક્ય નથી.
આધ્યાત્મિક ગતિ મેળવવા અને આંતરિક અનુભૂતિ સુધી પહોંચવા માટે આ બંને સાધનાઓ અનિવાર્ય છે.
પ્રકૃતિનો અનુભવ:
તિરુવન્નમલાઈમાં જ્યાં તાપમાન 40 ડિગ્રી હતું, ત્યાં કુન્નૂરનું તાપમાન માત્ર 20 ડિગ્રી આસપાસ છે.
પ્રકૃતિનો આ તફાવત અને તેની સાથે માનસિકતામાં આવતો ફેરફાર આશ્ચર્યજનક છે.
ગરમીના દિવસોમાં ધ્યાન માટે કુન્નૂરનું વાતાવરણ અત્યંત અનુકૂળ લાગે છે.
અહીં લાઈફસ્ટાઈલ ખૂબ ધીમી છે. સાંજના 6 વાગ્યા પછી ઠંડીના કારણે ઘણા લોકો ઘરોમાં ટીવી જોવામાં વ્યસ્ત થઈ જાય છે અને થોડી આળસ પણ છવાયેલી રહે છે.
કુદરતના વચ્ચે કુન્નૂર:
કુન્નૂર એક સુંદર નિલગિરી પહાડીઓમાં આવેલું હિલ સ્ટેશન છે. અહીં ચાના બાગો, ઘમતી પહાડીઓ, વહેતાં ધોધો અને ઠંડી હવાની વચ્ચે કુદરતનો સદ્ભાવ ઓરાય છે.
કુન્નૂર કુદરતપ્રેમીઓ માટે સ્વર્ગ સમાન છે અને અહીંનો મુખ્ય વ્યવસાય ચા ઉગાડવાનો છે.
અહીંનું ડોલ્ફિન નોઝ પોઈન્ટ (Dolphin’s Nose) એક પ્રસિદ્ધ સ્થળ છે, જ્યાંથી ખીણો અને ધોધોના અદ્ભુત દ્રશ્યો જોવા મળે છે.
સાધનાનું અનુકૂળ ક્ષેત્ર:
ઠંડા વાતાવરણ અને નિરવ શાંતિના કારણે અહીં ધ્યાન કરવું અત્યંત સરળ અને આનંદદાયક છે.
આમ લાગે છે કે ભીતરી દુનિયાની યાત્રા માટે કુન્નૂર એક અમૂલ્ય ભૂમિ છે.
> "અધ્યાત્મના રાહીએ સાધનાને ક્યારેય છોડવી નહીં; આ યાત્રા કદમ કદમ પર પ્રકાશ આપે છે."
~ સમણ શ્રુતપ્રજ્ઞજી
સાધના યાત્રા: છઠ્ઠો દિવસ
એપ્રિલ ૨૨, ૨૦૨૫
આજે સવારે 5 વાગે કોઇમ્બતુર અને ત્યાંથી 8 વાગે કુન્નૂર પહોંચ્યો. મુંબઈથી સુરેન્દ્રજી દુગ્ગડે ગાડીની વ્યવસ્થા કરી હતી.. એમનો ભાવપૂર્વક આભાર અને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરું છું.
અહીં મુકેશજી બરડીયાએ ભાવપૂર્વક સ્વાગત કર્યું. દેરાસર અને સ્થાનકની મુલાકાત લીધી. રાજસ્થાનથી અમૃતમુનિજીનો પણ ફોન આવી ગયો હતો.
આજે 10 થી 1 ધ્યાન અને મૌનમાં વિતાવ્યો તથા રાત્રે પણ 7 થી 9 ધ્યાનમાં બેસવાનો મોકો મળી ગયો. ધ્યાનની જે સઘન પ્રેક્ટિસ ચાલુ થઈ છે, એને હવે છોડવી નથી. એવું સતત અનુભવાય છે કે મૌન અને ધ્યાન વિના અંદરની દુનિયાને જાણવી અસંભવ છે. આધ્યાત્મિક ગતિ પકડવા માટે અને ભીતરી અનુભૂતિ માટે આ બંને સાધના અનિવાર્ય છે.
તિરુવન્ન્મલાઇમાં તાપમાન 40 ડિગ્રી અને અહીંયા કુન્નૂરમાં તાપમાન 20 ડિગ્રી જેટલું છે. પ્રકૃતિમાં કેટલો.તફાવત અને એની સાથે બદલાતી.માનસિકતા પણ કેવી વિચિત્ર. ગરમીની ઋતુમાં ધ્યાન માટે કુન્નૂર ક્ષેત્ર અતિ અનુકૂળ લાગે છે.
અહીંયા લાઈફ સ્ટાઇલ અતિ ધીમી છે, ઠંડીના હિસાબે સાંજના 6 વાગ્યા પછી ઘણાખરા લોકો ઘરોમાં ટીવી સામે વ્યસ્ત થઈ જાય છે, ઠંડા વાતાવરણના કારણે લોકોમાં આળસનું પ્રમાણ વધારે છે.
પ્રકૃતિ અને પહાડોનો આ પ્રદેશ છે. હરિયાળી ખૂબ ખીલેલી રહે છે. આ એક સુંદર નિલગિરી પહાડીઓમાં સ્થિત હિલ સ્ટેશન છે.
ચાના બાગો, પહાડીઓ, ધોધો અને ઠંડી હવાથી ઘેરાયેલું ભરપુર કુન્નૂર એ કુદરત પ્રેમીઓ માટે સ્વર્ગ સમાન છે. અહીંનો મુખ્ય વ્યવસાય ચા છે.
અહીંનો ડોલ્ફિન નોઝ પોઈન્ટ (Dolphin’s Nose) એક પ્રસિદ્ધ વ્યૂ પોઈન્ટ છે, જ્યાંથી નીચેની ખીણો અને ધારાવાહિ ધોધોનું દૃશ્ય અદભૂત લાગે છે.
ઠંડા વાતાવરણ અને નિરવ શાંતિના કારણે ધ્યાન કરવા માટે આ ક્ષેત્ર ખૂબ અનુકૂળ છે. ભીતરી દુનિયાની યાત્રા માટે આ અમૂલ્ય ભૂમિ લાગે છે.
“અધ્યાત્મના રાહીએ સાધનાને ક્યારેય છોડવી નહીં; આ યાત્રા કદમ કદમ પર પ્રકાશ આપે છે.”
~ સમણ શ્રુતપ્રજ્ઞજી
સાધના યાત્રા : પાંચમો દિવસ — મૌનમાંથી આત્મસુખ સુધી (તિરુવન્નામલઈ, ૨૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૫)
સાધના યાત્રા: પાંચમો દિવસ
તિરુવન્નામલી, તમિલનાડુ
એપ્રિલ 21, 2025
~ સમણ શ્રુતપ્રજ્ઞજી
આજે રમણ આશ્રમમાં ધ્યાન મૌન સાધનાનો પાંચમો દિવસ પૂરો થઈ રહ્યો છે. ઘણા વખતથી આવવાની ઇચ્છા હતી. જીવનનો એક શુભ મનોરથ પૂરો થયો. સારી અનુભૂતિ થઈ.
સ્વયંની સ્થિરતા, આત્મશાંતિ અને ધૈર્ય માટે મૌન ધ્યાન સાધના અનિવાર્ય જેવી લાગે છે. આમ તો ધ્યાન ઘણા વર્ષોથી કરું છું, પરંતુ મહર્ષિ રમણની ઓરામાં બેસવાનો એક અનુઠો અનેરો પ્રયોગ હતો.
મૌન ખરેખર ધ્યાનમાં જવા માટે ખૂબ મદદરૂપ થાય છે અને એમ પણ અનુભવાયું કે ધ્યાનમાં ઉતરો એટલે આપોઆપ બોલવાની વૃત્તિ વિરામ પામે છે.
અધ્યાત્મની દુનિયામાં ધ્યાનના અનેક પ્રયોગો પ્રચલિત છે. મહર્ષિ રમણનો આ પ્રયોગ: *હું કોણ છું?*- અતિ સરળ છે. એમાં વિશેષ કોઈ અનુશાસનની કે માર્ગદર્શન આપનાર ગાઈડની જરૂર રહેતી નથી. બસ, ધ્યાનમાં બેસો અને અંદરમાં પૂછ્યા કરો: *હું કોણ છું?* વિચારો આવે તો પણ અંદર જુઓ આ વિચાર ક્યાંથી આવે છે અને કોણ કરાવે છે? આમ કરતા કરતા વિચારો સ્વતઃ શાંત પડશે અને એક નિર્વિચાર દશા અનુભવમાં આવશે.
જેમ તમારી ચારેય બાજુ ઘણી પ્રવૃતિઓ ચાલ્યા કરતી હોય છે, એનાથી તમને કોઈ ફરક પડતો નથી, એમ ધ્યાનમાં મનના વિચારો, ભાવોની ઉથલપાથલ ચાલ્યા કરતી હોય છે, એનાથી ધ્યાન ભંગ ન થાય એ સ્થિતિ લાવવાની છે. આવું લક્ષ્ય બનાવીને ધ્યાનમાં બેસશો તો ખરેખર ધ્યાનમાં ઉદભવતા વિચારો તમને હેરાન નહીં કરે, એ એનું કામ કરશે અને તમે ધ્યાનની ગહેરાઇમાં હશો. આ સ્થિતિ આવે એટલે ધ્યાન પકડાયું એમ કહેવાય.
પતંજલિ યોગ સૂત્રમાં લખે છે કે "ચૈતન્યનો આનંદ નિર્વિચાર દશામાં જ અનુભવાય છે. નિર્વિચાર દશા એટલે મનથી પરેની આત્મિક દશા. આવી સ્થિતિમાં સાધક આત્મરતિમાં ડૂબવા લાગે છે. આ એક એવો નિરપેક્ષ આનંદ છે કે અહીંયા ભોગ ભોગવવા માટે કોઈના સાથની જરૂર રહેતી નથી.
આવો સાધક આત્મભોગમાં લીન હોય છે. આવા સાધકને પછી મૈથુન સુખની તુચ્છ આકાંક્ષા ક્યાંથી રહે? સાચું દમન રહિત બ્રહ્મચર્ય અહીં સાધકમાં પ્રગટ થાય છે. નરસિંહ મહેતા કહે છે એમ *"બ્રહ્મ લટકાં કરે બ્રહ્મ પાસે.."* આત્મા આત્મસુખનો ભોગ કરે છે.
અહીં ધ્યાનનો એક તબક્કો પૂરો થાય છે. આજે રાત્રે કોયમતૂર પાસે આવેલા કુન્નૂર શહેરમાં જાઉં છું. પાંચ દિવસનું ત્યાં ઠહેરાવ છે.
~ Samanji
સાધના યાત્રા : ચોથો દિવસ — "હું કોણ છું?" નો અંતરપ્રવાસ (તિરુવન્નામલઈ, ૨૦ એપ્રિલ, ૨૦૨૫)
સાધના યાત્રા : ચોથો દિવસ
તિરુવન્નામલઈ
તારીખ : ૨૦ એપ્રિલ, ૨૦૨૫
જેમ જેમ દિવસો આગળ વધી રહ્યા છે તેમ તેમ ધ્યાનનો અભ્યાસ વધુ ઊંડો બનતો જાય છે. આજે ચિત્તની સ્થિરતા પહેલા કરતાં વધુ અનુભવાઈ. અહીં મારી ધ્યાન પદ્ધતિ એ જ છે જે શ્રી રમણ મહર્ષિએ આપી છે – "હું કોણ છું?"
રમણ મહર્ષિએ ધ્યાન માટે એક બહુ સરળ અને સીધી રીત બતાવી – પણ એ પદ્ધતિ ઊંડાણથી ભરેલી છે : "હું કોણ છું?" એનો અર્થ છે – અંદર જઈને એ શોધવી કે વિચારો કોણે પેદા કર્યા? ભાવનાઓ ક્યાંથી આવે છે? અને એ ‘હું’ કોણ છે જે આ બધું જોતો રહે છે?
અમે વારંવાર વિચારતા હોઈએ છીએ :
હું દુઃખી છું, હું ખુશ છું, મને ગુસ્સો આવ્યો...પણ શું કદી વિચાર્યું છે કે આ ‘હું’ છે કોણ? જ્યારે આપણે ધ્યાનમાં બેસીએ અને વારંવાર એજ પ્રશ્ન ઊભો કરીએ – "હું કોણ છું?" – ત્યારે ધ્યાન ધીમે ધીમે અંદરની તરફ વળવા લાગે છે. મન વચ્ચે અનેક વિચારો લાવે છે, પણ જયારે પણ આપણે એ પ્રશ્ન પુછી લઈએ – આ વિચાર ક્યાંથી આવ્યો? કોણે તેને ઉત્પન્ન કર્યો? – ત્યારે ધીમે ધીમે વિચારો શાંત થવા લાગે છે. મન સ્થિર થવા લાગે છે.
શરીર, ભાવનાઓ અને મન – આ બધું અસ્થાયી છે. તે સતત બદલાતું રહે છે.
પણ એ આત્મા – જે બધાનું સાક્ષી છે – એ કદી બદલાતો નથી. એ આત્માની શોધ કરવી – એજ "હું કોણ છું?" નું ધ્યાન છે.
શરૂઆતમાં આ સાધના અઘરી લાગતી હોય શકે, કારણ કે મન બહુ ચંચળ છે.
પણ સતત અભ્યાસથી – એ પદ્ધતિમાં ઊંડાણ આવવા લાગે છે. જ્યારે ધ્યાનમાં બેસી એજ પ્રશ્ન પુછીએ : "હું કોણ છું?" – ત્યારે અંદરથી શાંતિ ઊભી થાય છે, અને આપણે આપણા સાચા સ્વરૂપની ઝલક મેળવવા લાગીએ છીએ.
રમણ મહર્ષિની આ પદ્ધતિને ભારતમાં અને વિદેશમાં અનેક લોકોએ અપનાવી છે. કોણ કેટલો સફળ થયો એ તો કહેવું મુશ્કેલ છે – અને એ જાણવાની જરૂર પણ નથી. મુખ્ય વાત એ છે કે રમણ મહર્ષિએ લાખો લોકોનું ધ્યાન તરફ ધ્યાન ખેંચ્યું – તેમને માર્ગ પર ચઢાવ્યા.
હું અહીં જોઈ રહ્યો છું કે વિદેશી લોકો વધુ ઊંડાઈથી ધ્યાનમાં ઊતરવાનો પ્રયાસ કરે છે. કદાચ તેમના માટે અધ્યાત્મનું મૂલ્ય વધુ ઊંડું છે. અથવા કદાચ એમ પણ કહી શકાય કે તેઓ જે કરે છે એ સંપૂર્ણ સમર્પણથી કરે છે.
મારા અનુભવ પ્રમાણે, ધ્યાન જીવનનું સર્વોચ્ચ મૂલ્ય છે. અધ્યાત્મ કહે છે – જેણે ધ્યાન નથી કર્યું, તેણે પોતાની ઓળખના બધા દ્વાર બંધ કરી દીધા છે.
સાધુ માટે ધ્યાન એ વૃક્ષનો મૂળ છે, શરીર માટે મસ્તક જેવું છે. ધ્યાન વિના સાધુતા ફક્ત દેખાવ છે – અંધારામાં ભટકવાની ભુલભુલૈયા છે.
હું આચાર્ય મહાપ્રજ્ઞજીનો ઋણી છું કે તેમની કૃપાથી મને ધ્યાનનો માર્ગ પ્રાપ્ત થયો. મને હંમેશાં એવું લાગ્યું છે કે ધ્યાન વિના જીવન પ્રકાશમાન બનતું નથી –
તેમાં neither તેજસ્વિતા હોય છે, ન શાશ્વતતાની સુગંધ. ધ્યાન એ શાશ્વત સત્યની શોધનો માર્ગ છે. જ્યારે સાધક આ માર્ગે આરૂઢ થાય છે ત્યારે બહારની ક્ષણભંગુર રમણીઓ આપમેળે છૂટી જાય છે.
~ સમણ શ્રુતપ્રજ્ઞજી
સાધના યાત્રા : ત્રીજો દિવસ — “હું કોણ છું?” નો આંતર પ્રવાસ (તિરુવન્નામલૈ, ૧૯ એપ્રિલ, ૨૦૨૫)
સાધના યાત્રા : ત્રીજો દિવસ
તિરુવન્નામલૈ, તમિલનાડુ
૧૯ એપ્રિલ, ૨૦૨૫
આજનો ધ્યાનનો પ્રવાહ રોજ મુજબ આગળ વધ્યો. પરંતુ અંદર કંઇક શાંત થઈ ગયું હોય એવું લાગ્યું—વિચારોની ગતિ ધીમી પડી. સ્પષ્ટ સમજાયુ કે વિચાર એ આપણી વાસ્તવિક ઓળખ નથી, માત્ર કામચલાઉં ટેકો છે. વિકલ્પો મનની ઊથલપાથલ છે, આત્માની સચ્ચાઈ નથી.
રાત્રે ઊંઘવાની પહેલા, મૌની સાધુની પુસ્તક “પરમ શાંતિના દિવસો” વાંચવાનું શરૂ કર્યું. કેટલીક પંક્તિઓ એવી હતી કે જેમાં મન અટકી ગયું —એવી લાગણી થઈ કે આ શબ્દો કોઇ પૂર્વજન્મની યાદ બનીને પાછા ફરી રહ્યા છે.
શ્રી રમણ મહર્ષિનો જન્મ ૩૦ ડિસેમ્બર ૧૮૭૯ના રોજ મદુરાઇ પાસેના એક નાનકડા ગામમાં થયો હતો. બાળપણમાં તેમનું નામ વેંકટરમણ હતું—તેઓ એક તંદુરસ્ત, આકર્ષક બાળક હતા, રમતમાં રસ હતો પણ અભ્યાસમાં ખાસ રુચિ ન હતી. તેમના કુળમાં માન્યતા હતી કે દરેક પેઢીમાંથી એક પુત્ર સંન્યાસ ગ્રહણ કરશે.
પરિયાપુરાણ—૬૩ શૈવ સંતોની જીવનકથાઓ—એ બાળ રમણના હૃદયમાં તપસ્વી બનવાની આગ જગાવી. ત્યારે જ પ્રથમવાર “અરુણાચલ” નામ તેમના ચિત્તમાં પ્રવેશ્યું—જે પછી તેમના જીવનનું કેન્દ્ર બની ગયું.
એક દિવસ જ્યારે તેઓ એકલાં હતા, તેમને મૃત્યુનો અનુભવ થયો. થોડા સમય પછી તે જ શરીરમાં જીવન પાછું આવ્યું—પણ અંદરનો ચેતન સ્વરૂપ સંપૂર્ણ રીતે પરિવર્તિત થઈ ગયો. હવે તેમને ખબર પડી કે તેઓ માત્ર શરીર કે મન નથી—તેઓ તેના પારના છે.
આ પછી તેમણે મદુરાઇ છોડ્યું અને એક પત્ર લખી ગયા:
“મને શોધવા નહીં આવશો, હું એક ઉચ્ચ ધ્યેય માટે અને નેક કાર્ય માટે નીકળી રહ્યો છું.”
કેટલાક વર્ષો સુધી તેઓ ઘોર સમાધિમાં તત્પર રહ્યા—બાહ્ય વિશ્વથી દુર, આંતર યાત્રામાં લીન.
શ્રી રમણ મહર્ષિની ઉપસ્થિતિ માત્રથી આત્મામાં મૌન ઊભું થતું. ત્યાં કોઈ જાતિ, વર્ગ કે પંથનો ભેદ નહોતો—એમના સાંનિધ્યમાં દરેક સાધક એક સમાન ધ્યાનમાં લીન થઇ જતા.
તેમની સાધનાનો મંત્ર હતો:
*"હું કોણ છું?"*
આ પ્રશ્નમાં જ સમગ્ર આત્મ-અન્વેષણનું બીજ છુપાયેલું છે. એ પ્રશ્ન જ ધ્યાન બની જાય છે—અને ધ્યાન જ અંતે આત્માનું દ્વાર ખોલે છે.
ગ્રીસના પ્રાચીન મંદિરોમાં લખેલું છે: “સ્વયંને જાણો.” પ્લેટોએ કહ્યું: “જ્યારે તમે તમારું સ્વરૂપ જાણશો, ત્યારે ભગવાન અને જગતને પણ ઓળખી શકશો.”
શ્રી રમણનું આત્મઅન્વેષણ આ સિદ્ધાંતને જીવનમાં ઉતારે છે.
તેઓ કહે છે:
"તમારો પોતાનું આત્મબોધ એ સર્વોત્તમ સેવા છે, જે તમે જગતને આપી શકો છો."
જ્ઞાનીજનોએ હંમેશાં એમ જ કર્યું છે—પોતાના જ્ઞાનથી વિશ્વને પ્રકાશિત કર્યું છે.
ધર્મ, આચાર અને પુણ્ય-પાપની કલ્પનાઓ સાધકને ત્યા સુધી પૂરક હોય છે, પણ જ્યારે એક વાર આત્માની દિવ્ય ઝાંખી મળે છે, ત્યારે બાહ્ય પ્રેરણાઓ નાબૂદી પામે છે—અને પાપ તરફ વળવાનું પણ અશક્ય બની જાય છે. કારણ કે પાપ એ ક્ષણિક ‘અહં’ ની વ્યાખ્યા છે—not the awakened soul.
*મહર્ષિની બીજી અમૂલ્ય વાત:*
"તમારા માર્ગથી વિમુખ ન થાઓ. આત્માની શોધમાં સ્થિર રહો. જ્યાં સુધી આત્માની અનુભૂતિ ન થાય, ત્યાં સુધી કોઈપણ કર્મ ચોક્કસ રીતે યોગ્ય છે કે નહીં એ કહેવું મુશ્કેલ છે."
સ્વયં પર વિશ્વાસ રાખો. તમારું સાચું સ્વરૂપ ઓળખો.
આત્મ અન્વેષણને જ તમારી સાધના બનાવો.
બાકીના બધા પાટા, પોતે જ એક બીજા સાથે સુંદર રીતે ગોઠવાઈ જશે.
~ Samanji
સાધના યાત્રા: બીજો દિવસ
તીરુવન્નમલય, તામિલનાડુ
તા. 18 એપ્રિલ 2025
આજે સાધનાનો બીજો દિવસ છે. બ્રહ્મમુર્હતમાં, સવારે અને સાંજે એમ ત્રણ વાર રમણ આશ્રમમાં ધ્યાન કરવા માટે જાઉં છું. ત્યાં ખરેખર ધ્યાનના પરમાણુ અનુભવાય છે. જેટલો સમય નક્કી કર્યો હોય એનાથી વધુ બેસવાનું મન થાય છે. એક નિર્વિકલ્પ આનંદ છે.
ત્યાં એક ગહન ચુપ્પી અનુભવાય છે. ગુજરાતથી આટલું દૂર આવવું ખરેખર સાર્થક થઈ ગયું. આમેય અહીં સુધી બધા પહોંચી નથી શકતા.. કોઈક અદ્રશ્ય શક્તિનો કોલ આવે કે કૃપા થાય ત્યારે આવો ભાવ જાગતો હોય છે, એવું મને લાગે છે.
ધ્યાનમાં બેસવું અત્યંત સરલ પ્રક્રિયા છે. પરંતુ ધ્યાનની પૂર્વ ભૂમિકા નિર્મિત કરવી એ અઘરી બાબત છે. ધ્યાનની પૂર્વભૂમિકામાં કેટલીક બાબતો અનિવાર્ય છે.
1. પૂર્વ જન્મની સાધના:
પૂર્વ જન્મની ધ્યાન સાધનાનો અભ્યાસ હોય તો જ આ જન્મમાં ધ્યાન સાધના સરળ બને છે.
2. તીવ્ર સંકલ્પ:
પૂર્વ જન્મની સાધના ન હોય તો તીવ્ર સંકલ્પ કરવાથી ધ્યાન સાધનામાં પ્રવેશ થઈ શકે છે.
3. અભિરુચિ:
અભિરુચિ એટલે ધ્યાનમાં જવા માટે અંતર્મુખતા નો ભાવ હોવો જોઈએ. ભીતરી તત્વ ખોજવાની અભિપ્સા હોવી જોઈએ, તીવ્ર તડપ હોવી જોઈએ.
4. ધ્યાનની પ્રાથમિકતા:; ત્યારબાદ ચોથું અનિવાર્ય તત્વ છે - ધ્યાન અભ્યાસની પ્રાથમિકતા. ધ્યાનમાં બેસવાને પ્રાથમિકતા આપવી અને નિયમિત આદત પૂર્વક ધ્યાન કરવું. આમ.કરી શકો તો જ ધ્યાનમાં પ્રવેશ સરળ બને છે.
બાકી એ સત્ય હકીકત છે કે અબજો લોકોમાં લાખો લોકો ધર્મના માર્ગે પ્રવેશ કરે છે, પરંતુ એ લાખોમાંથી પાંચ દસ હજાર લોકો ધ્યાનમાં બેસવાની કોશિશ કરે છે. પરંતુ આ કોશિશ માત્ર એક કુતુહલતાનું પરિણામ છે. એ પાંચ દસ હજાર લોકો જે કોશિશ કરે છે એમાંથી માત્ર બસો પાંચસો લોકોને ખરેખર ધ્યાનની ઉત્કંઠા જાગી હોય છે અને એમાંથી પચાસ સો લોકો ધ્યાનમાં ઉતરી શકે છે. એમાંથી કેટલાક ખોજી હોય છે અને કેટલાક પહોંચી ગયેલા જ્ઞાની. ખોજી ધ્યાન થકી સ્વની શોધ ચાલુ રાખે છે અને જ્ઞાની ખોજ કરીને મંઝિલ સુધી પહોંચી ગયા હોય છે.
એટલે આ માર્ગ આમ જુઓ તો સરળ નથી કેમકે અંદર ઉતરવું એ સામાન્ય બાબત નથી. અંદર બેઠેલા અનાદીના અંધકારનો સામનો કરવો પડે છે. એ અંધકારને ભેદીને, વિભાવોને છેદીને, વિકલ્પોને વિરામ આપીને ભીતરમાં ઉતારવાનું હોય છે.
જે વ્યક્તિને ધ્યાનનો આવો નશો ચડી જાય તેના ઉપર પછી દુનિયાનો કોઈ નસો ચડતો નથી. આ નશો ચઢાવવા જેવો છે. ધ્યાનમાં ઉતરવા જેવું છે. ભીતરના સત્યનો સાક્ષાત્કાર કરવા જેવો છે. ધર્મની બહુ કસરતો કરવાની જરૂર નથી, એ બધા પ્રપંચો છે. ધ્યાનનો માર્ગ જ તમને તમારા સુધી લઈ જશે. એ જ જીવનનો અત્યંત ધ્યેય છે.
~ સમણ શ્રુતપ્રજ્ઞજી
તમિલનાડુ
સાધના યાત્રા | Day :1
૧૭ થી ૨૩ એપ્રિલ, ૨૦૨૫ શ્રી રમણ મહર્ષિ આશ્રમ, તિરૂવનમલઈ
૧૬ એપ્રિલ, ૨૦૨૫
આજે હું ચેન્નઈમાં શ્રી પદમજી ચોરડિયા સાહેબના નિવાસસ્થાને પહોંચ્યો છું. અભય એરપોર્ટ લેવા આવેલ, એ માટે એમનો આભાર. સાંજે આત્મીય ભાવનાથી ભરેલો સત્સંગ યોજાયો અને બીજા દિવસે સવારે પ્રેમપૂર્વકનો સ્વાદિષ્ટ નાસ્તો લીધી. પદમજી અને સમગ્ર પરિવારનો આદરભર્યો આભાર તેમના સ્નેહ અને આત્મીય સ્વાગત માટે અને આભાર આનંદ ભાઈ ચોરડીયા માટે પણ જેમને આ આયોજન કર્યું.
*૧૭ એપ્રિલ, ૨૦૨૫*
નાસ્તા બાદ અમારી તિરૂવનમલઈ તરફની યાત્રા શરૂ થઈ. આ પવિત્ર સ્થળ ચેન્નઈ અને બેંગલોર બંનેથી લગભગ ૨૦૦ કિમી દૂર આવેલું છે. ત્યાં પહોંચીને પ્રથમ અમે અરુણાચલેશ્વર શિવ-શક્તિ મંદિરમાં દર્શન કર્યા. મંદિરના શાંત અને દિવ્ય વાતાવરણમાં ગહન આંતરિક શાંતિનો અનુભવ થયો.
સાંજના સમયે, અમે પ્રખ્યાત શ્રી રમણ મહર્ષિ આશ્રમમાં ધ્યાન કર્યું – એક હૃદયસ્પર્શી અનુભૂતિ થઈ. આશ્રમમાં એવી મૌનતા વ્યાપેલી છે કે જાણે પોતે રમણ મહર્ષિની દિવ્ય ઉપસ્થિતિ અનુભવી રહ્યા હોઈએ.
આશ્રમમાં રહેવાની પૂર્વ વ્યવસ્થા ન હોવાથી, ગણેશભાઈની વ્યસ્તતાના કારણે એ બુકિંગ કરવાનું ચૂકી ગયા.. કંઈ વાધો નહીં, થોડી તકલીફ પડી પણ એ પણ સાધના જ છે ને!
હું આશ્રમથી માત્ર ૨ મિનિટના અંતરે આવેલા શાંતિમય શ્રી શેષાદ્રી સ્વામીગળ આશ્રમમાં રોકાયો છું. દરરોજ હું રમણ આશ્રમમાં ધ્યાન કરવા જાઉં છું.
આશ્રમનું વાતાવરણ સંપૂર્ણ મૌનમાં ડૂબેલું છે. ત્યાંના કર્મચારીઓ અને સેવકો પણ મૌનમાંથી પોતાની ફરજો બજાવે છે. અહીંની આંતરિક શાંતિ ખૂબ ઊંડી છે.
મને વિશેષ રૂપે આશ્રમમાં નાસ્તો કરવાનો પણ અવસર મળ્યો – કેળાના પાન પર પીરસાયેલ સરળ પરંતુ આધ્યાત્મિકતાથી ભરેલું ઇડલી અને સાંભર. કોઈ ચમચી નહીં – પરંપરાગત રીતે પાંચ આંગળીઓથી જ ભોજન. એક મનને સ્પર્શે એવી અનુભૂતિ!
આશ્રમનું પુસ્તકાલય એ એક અધ્યાત્મિક ખજાનો છે. શ્રી રમણ મહર્ષિ પર આધારિત ઘણા પુસ્તકો જોવા મળ્યા, અને કેટલીક ગુજરાતી આવૃત્તિઓ ખરીદવાની મારો ઈરાદો છે.
---
શ્રી રમણ મહર્ષિ (૧૮૭૯ – ૧૯૫૦) વિશે થોડી માહિતી
શ્રી રમણ મહર્ષિ આધુનિક ભારતના અત્યંત પૂજનીય ઋષિ હતાં, જેઓ આત્મવિચાર (Self-Inquiry – આત્મવિચારणा) વિષેના તેમના ઊંડા શિક્ષણ માટે જાણીતા છે. તેમનો મુખ્ય સંદેશો સરળ પણ જીવન પરિવર્તન કરનાર એવો હતો: "હું કોણ છું?" તેમણે શોધકોએ પોતાના અંદર નજર ફેરવી અને અહંકારની બહાર જતી પોતાની સાચી ઓળખ શોધવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.
રમણ મહર્ષિએ માત્ર ૧૬ વર્ષની વયે આત્મસાક્ષાત્કાર પામ્યા અને તેમના જીવનનો મોટો ભાગ તિરૂવનમલઈના પવિત્ર અરુણાચલ પર્વત પાસે વિતાવ્યો. આજે પણ તેમનો આશ્રમ શાંતિ, જાગૃતિ અને આંતરિક સ્થિરતાનું પાવન સ્થાન છે.
~ Samanji
---
Invest in Health Before Paying for Illness: 24/3/2025: Vavaniya
"The radiant energy shining on the forehead of a healthy individual remains untouched by any illness."
Those who do not make time for their health will eventually be forced to make time for their illness. If we prioritize our well-being from the beginning, imagine the transformation we could bring to the world! In today’s age, maintaining health demands greater awareness and active effort. As technology and machines have made life easier, physical exertion has declined. Therefore, we must consciously incorporate physical activities into our daily lives — such as running, cycling, and practicing dynamic yoga.
At least 32 minutes of such exercises each day are essential. These practices ensure the smooth functioning of the body's internal systems. Modern scientific research confirms that maintaining an elevated heart rate for 32 minutes daily stimulates the creation of new cells within the body.
In today’s fast-paced digital world, calming the mind has become as important as strengthening the body. Regular meditation for 32 minutes significantly increases the secretion of hormones like Neuropein and Serotonin, which reduce anxiety and fear, enhance memory, and improve overall mental clarity. Thus, just 32 minutes of daily meditation has been proven to work wonders for both mental and physical health.
Individuals committed to regular sadhana experience fewer illnesses, require less medication, and enjoy a lasting sense of joy and contentment. Without sadhana, even the greatest worldly successes feel hollow and unsatisfying.
Therefore, let us commit to at least 20 minutes of meditation each day — a simple yet powerful key to radiant health and true inner fulfillment.
This is today’s essential message for a vibrant and meaningful life...
~ Samanji
