Empowering Minds, Shaping Futures

*પ્રવાસ : મંજિલ કરતાં માર્ગનું શિક્ષણ*

 _પ્રવાસ દરમ્યાન રસ્તામાં આવતી દરેક બાબત કંઈક શીખવે છે અને જો દૃષ્ટિ હોય તો રસ્તા પર મૂકેલું દરેક પગલું જીવનનું માર્ગદર્શક બની જાય છે_
--------------------------------------

*પ્રવાસ એટલે શું?:*
પ્રવાસ માત્ર એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે પહોંચવાનું નામ નથી. પ્રવાસ એટલે પોતાની જોયેલી દુનિયાની બહાર નીકળીને જીવનને નજીકથી જોવાની, સમજવાની અને અનુભવવાની પ્રક્રિયા. કેટલાક રસ્તા સીધા હોય છે, કેટલાક કઠિન હોય છે, કેટલાક અજાણ્યા હોય છે અને કેટલાક રસ્તાઓ આપણને એવી જગ્યાએ લઈ જાય છે, જ્યાં પહોંચવાની આપણે ક્યારેય કલ્પના પણ કરી ન હોય. પરંતુ પ્રવાસની સૌથી સુંદર વાત એ છે કે *મંજિલ કરતાં માર્ગ આપણને વધારે શીખવે છે.*

*પ્રવાસમાં અધ્યાત્મ:*
આપણી આધ્યાત્મિક પરંપરાઓમાં પણ પ્રવાસ અને વિચરણને વિશેષ સ્થાન મળ્યું છે. શ્રીકૃષ્ણનું જીવન અનેક યાત્રાઓ અને સ્થળાંતરોથી ભરેલું હતું. ભગવાન મહાવીર સતત વિહાર કરતા રહ્યા; તેમના વિહાર સાથે જોડાયેલી ભૂમિને કારણે જ ‘બિહાર’ નામ પ્રચલિત થયું. ભગવાન બુદ્ધ પણ એ જ બિહાર ભૂમિ પર સતત વિચરણ કરતા રહ્યા.

આ મહાન પુરુષો એક જગ્યાએ સ્થિર રહીને માત્ર લોકોને પોતાની પાસે બોલાવતા નહોતા. તેઓ પોતે લોકો સુધી જતા. રસ્તા પર પગે ચાલતા, લોકોને મળતા, એમને સમજાવતા અને આધ્યાત્મિક જાગૃતિના દીવડા પ્રગટાવતા. એટલે આધ્યાત્મિક પ્રવાસ માત્ર બહારની યાત્રા નથી. તે બહારથી અંદરની તરફ જતી યાત્રા પણ છે.

*પ્રવાસે: મારું જીવન ઘડ્યું:*
મારા પોતાના જીવનમાં પણ પ્રવાસે મને ઘણું આપ્યું છે. ૧૯૮૪થી ભારતભરમાં ભ્રમણ કરવાની શરૂઆત થઈ. હજારો યુવાનો સાથે જીવન-વિષયક સંવાદ અને સેમિનારો કરવાની તક મળી. ૧૯૯૨થી વિદેશયાત્રાઓ શરૂ થઈ અને ત્યારથી વિશ્વના અનેક દેશોમાં લાખો લોકોના સંપર્કમાં આવવાનું બન્યું.

આ લાંબી યાત્રામાં મેં માત્ર સ્થળો નથી જોયાં; માણસોને જોયા છે, એમના જીવનને જોયું છે, સંસ્કૃતિઓને સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે અને પોતાની જાતને પણ એ દર્પણમાં જોવાની અને સંવારવાની કોશિશ કરી છે. દરેક પ્રવાસે કંઈક શીખવ્યું છે. કોઈએ નમ્રતા શીખવી, કોઈએ ધીરજ. કોઈએ સહનશીલતા શીખવી, તો કોઈએ માનવતાના અધૂરા રહેલા પાઠ ભણાવ્યા.

પ્રવાસ સાથે મારા જ્ઞાનમાં વધારો થયો, પરંતુ કદાચ તેનાથી પણ વધારે વિવેક અને નમ્રતામાં વધારો થયો. દુનિયા કેટલી વિશાળ છે અને આપણું પોતાનું જ્ઞાન અને સમજણ કેટલી મર્યાદિત છે - આ વાસ્તવિકતાની અનુભૂતિ પ્રવાસ દ્વારા સહજ રીતે થઈ છે.

*વિભિન્ન ધર્મોમાં પ્રવાસ:*
*હિન્દુ પરંપરામાં* ‘તીર્થયાત્રા’ ભક્તિ, આત્મશુદ્ધિ અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ સાથે જોડાયેલી રહી છે.

 *જૈન પરંપરામાં* તીર્થયાત્રા અને વિહાર બંનેનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. તીર્થંકરો અને સાધુઓના પાવન સ્પર્શથી જોડાયેલા વિહાર અને પગપાળા વિચરણ સંયમ, અહિંસા અને સાધના-જીવન સાથે જોડાયેલું છે.

 *બૌદ્ધ પરંપરામાં* ભગવાન બુદ્ધના જીવન સાથે જોડાયેલા લુંબિની, બોધગયા, સારનાથ અને કુશીનગર જેવા ચાર મુખ્ય પવિત્ર સ્થળોની યાત્રા વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે; આ યાત્રા બુદ્ધના જન્મ, બોધિ, ધર્મ-પ્રવર્તન અને મહાપરિનિર્વાણની સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલી છે.

 *ખ્રિસ્તી પરંપરામાં* પવિત્ર ભૂમિ - ખાસ કરીને જેરુશલેમની યાત્રા ઈસુ ખ્રિસ્તના જીવન, ઉપદેશ, અને પુનરુત્થાન સાથે જોડાયેલી યાત્રા પ્રાર્થના, આધ્યાત્મિક નવીકરણ અને જીવનમાં પરિવર્તન માટેની તક તરીકે જોવામાં આવે છે.

 *ઇસ્લામ પરંપરામાં* મક્કાની હજ યાત્રા તો ઈસ્લામના પાંચ મૂળ સ્તંભોમાંની એક છે; શારીરિક અને આર્થિક રીતે સક્ષમ મુસ્લિમ માટે જીવનમાં ઓછામાં ઓછી એક વખત હજ કરવી ધાર્મિક ફરજ માનવામાં આવે છે.

આ રીતે જોઈએ તો વિવિધ ધર્મોની ભાષા અને પરંપરા અલગ હોવા છતાં એક સુંદર આંતરિક સત્ય સામે આવે છે કે, યાત્રા માણસને પોતાની મર્યાદિત દુનિયામાંથી બહાર કાઢીને વિશાળ જીવન સાથે જોડે છે અને ઘણી વાર બહારની યાત્રા અંતે અંદરની યાત્રાનું દ્વાર ખોલે છે.

*તપોવન : જ્યાં પ્રવાસ પણ શિક્ષણ છે:*
તપોવન, ઘુમલી માટે પ્રવાસ માત્ર મનોરંજન નથી. તે શિક્ષણનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. બાળકને પુસ્તકમાંથી ઇતિહાસ ભણાવી શકાય, પરંતુ જ્યારે તે ઐતિહાસિક સ્થળની સામે ઊભું રહે છે ત્યારે ઇતિહાસ જીવંત બની જાય છે.

પુસ્તક પ્રકૃતિ વિશે સમજાવી શકે, પરંતુ પ્રકૃતિની વચ્ચે થોડો સમય વિતાવવાથી જે સંવેદના જન્મે છે, તે શબ્દોમાં સમજાવવી મુશ્કેલ છે.

'પુસ્તક સિદ્ધાંત આપી શકે છે;
પ્રવાસ પ્રયોગ આપે છે.'

'પુસ્તક જ્ઞાન આપી શકે છે;
પ્રવાસ અનુભવ આપે છે.'

અને અનુભવમાંથી જે સમજણ જન્મે છે, તે ઘણી વખત જીવનભર સાથે રહે છે. પ્રવાસ બાળકને માત્ર બહારની દુનિયા નથી બતાવતો; તે તેને પોતાના અંદરના ગુણો સાથે પણ પરિચિત કરાવે છે - ધીરજ કેટલી છે? મુશ્કેલીમાં મન કેવી રીતે વર્તે છે? સહ-પ્રવાસી માટે કેટલું સમાયોજન કરી શકું છું? થાકી જાઉં ત્યારે પણ આનંદ જાળવી શકું છું? અજાણી વ્યક્તિ પ્રત્યે કેટલો વિશ્વાસ અને સન્માન રાખી શકું છું? - આ બધા પ્રશ્નોના જવાબ વર્ગખંડમાં નહીં, પરંતુ જીવનના રસ્તા પર મળે છે.

*ઘુમલીથી ગાંધીનગર : એક વિચાર, એક સાહસ, એક પાઠશાળા:*
તપોવન, ઘુમલી અને પુરુષાર્થ વિદ્યાનિકેતન, ભાણવડના નિયામક શ્રી ભીમસીભાઈ કરમૂરના કુશળ માર્ગદર્શન હેઠળ અનેક પ્રવાસો થયા છે. પરંતુ નવલખા, ઘુમલીની પ્રાચીન વિરાસતથી લઈને આધુનિક ભારતના મહત્વપૂર્ણ પાટનગર ગાંધીનગર સુધીનો ‘પેડલથી પાઠશાળા’ પ્રવાસ ખરેખર એક અનોખો શૈક્ષણિક પ્રયોગ છે.

આજના સમયમાં, જ્યારે બાળકોનું જીવન વધુને વધુ સુવિધાઓથી ઘેરાતું જાય છે, ત્યારે તેમને સાયકલના પેડલ પર બેસાડીને લાંબા માર્ગ પર લઈ જવાનો વિચાર માત્ર સાહસ નથી — તે દૂરંદેશી શિક્ષણદૃષ્ટિ પણ છે. જે ભીમસીભાઈના ૨૫ વર્ષના લાંબા શૈક્ષણિક અનુભવનો નિચોડ છે. 

*પ્રવાસની અનિવાર્યતા:*
આજે AI ના આ નવા યુગમાં બુદ્ધિનો સમય અને બુદ્ધિને વિકસિત કરવા અપાતું પારંપરિક શિક્ષણ હવે ઓક્સિજન પર છે. આજની પેઢીને હવે પારંપરિક બૌદ્ધિક શિક્ષણની જરૂર નથી, એ તો AI દ્વારા વધુ સહેલાઈથી મળી જશે. હવે એમને જરૂર છે અનુભવના પ્રાયોગિક શિક્ષણની, જીવનનું વ્યવહારિક અને આધ્યાત્મિક રીતે ઘડતર કરે એવા શિક્ષણની. 

આ બાળકો રસ્તા પર માત્ર સાયકલ નહીં ચલાવે -
~ તેઓ તન અને મનની નવી ઉર્જા ચલાવશે.
~ એક બીજા પ્રત્યે સહકાર શીખશે.
~ શિસ્તને જીવન વ્યવહારમાં જીવશે.
~ જીવનના રસ્તે આવતી મુશ્કેલીઓને સ્વીકારશે.

~ અને સાયકલના દરેક પેડલે પોતાના સામર્થ્યને ઓળખશે.

રસ્તામાં ક્યારેક થાક લાગશે, ક્યારેક મુશ્કેલી આવશે, ક્યારેક અપેક્ષા પ્રમાણે નહીં બને. પરંતુ કદાચ એ જ ક્ષણો સૌથી મોટા શિક્ષક બનશે. કારણ કે જીવનમાં પણ બધો માર્ગ સીધો અને સપાટ ક્યાં હોય છે?

*આ PDF પુસ્તિકા : પ્રવાસની એક જીવંત સ્મૃતિ:*
આ પુસ્તિકા પણ આ યાત્રાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. રસ્તામાં જે લોકો મળશે, તેમના સુધી આ પુસ્તક પહોંચશે. કદાચ વર્ષો પછી કોઈ વિદ્યાર્થી આ પુસ્તકનાં પાનાં ખોલશે અને પોતાના જ લખેલા શબ્દો વાંચશે. ત્યારે તેને માત્ર એક પ્રવાસ યાદ નહીં આવે; તેને પોતાનું બાળપણ, પોતાના સાથીઓ, રસ્તાઓ પરનાં દિવસો, થાક, હાસ્ય, સંઘર્ષ અને શીખેલી વાતો — આખી એક દુનિયા ફરીથી યાદ આવશે.

~ એટલે આ પુસ્તક માત્ર પ્રવાસની પુસ્તિકા નથી.
~ આ એક જીવંત સ્મૃતિ છે.
~ આ એક શૈક્ષણિક દસ્તાવેજ છે.
~ આ એક પેઢીના અનુભવનો વારસો છે.

*શુભેચ્છાઓ:*
મારી હૃદયપૂર્વકની શુભકામના છે કે આ યાત્રા બાળકોના જીવનમાં માત્ર થોડા નવીન દિવસો જ નહીં ઉમેરે, પણ જીવનભરની દૃષ્ટિ ઉમેરશે - એવી શ્રદ્ધા છે.

તેઓ જ્યાં જાય ત્યાં કંઈક શીખે, જેને મળે તેને કંઈક આપે, જે મુશ્કેલી આવે તેને સ્વીકારે અને જ્યાંથી પસાર થાય ત્યાં કોઈના જીવનમાં આશાનો એક નાનો દીવો પ્રગટાવે.

અંતે, પ્રવાસની સાચી સફળતા એ નથી કે આપણે કેટલા કિલોમીટર ચાલ્યા. સાચી સફળતા તો એ છે કે — કેટલા અનુભવો મેળવ્યા,
કેટલા હૃદયોને સ્પર્શ્યા,
કેટલું શીખ્યા અને પ્રવાસથી પાછા ફરીએ ત્યારે
આપણે કેટલા બદલાયા?

— સમણ શ્રુતપ્રજ્ઞજી
Spiritual Mentor | Author | Speaker
(પીસ ઓફ માઈન્ડ ફાઉન્ડેશન, રાજકોટ)

કચ્છમાં મૌન ધ્યાન સાધના 
તા. ૧૪-૧૭, ૨૦૨૬ સુધી કચ્છમાં માંડવી પાસે સ્થિત પૂજ્ય દિનેશ મુનિ મ. સા. પ્રેરિત માનવ મંદિર ખાતે ચાર દિવસ ધ્યાન માટે મૌનમાં બેસવાનું થયું. એમની કૃપાથી જ આ લાભ મળ્યો.. ખૂબ જ રમણીય વાતાવરણ, સુંદર રહેવાની, જમવાની વ્યવસ્થા અને સ્ટાફ પણ ખૂબ જ વિનીત છે. દિવસના ચાર seating ધ્યાનના કરવાનો અવસર મળ્યો. રોજ ૩૦ મિનિટ યોગાસનો અને બંને સમય વોક લેવાની તક મળી. સેવાભાવી જેસંગભાઈ ઈડા રાજકોટથી સમણ શ્રુતપ્રજ્ઞજીની સાથે છે.

પ્રવૃત્તિ બહુલ સંસારમાં નિવૃત્તિનો આનંદ લેવા મળ્યો એને હું મારું સદભાગ્ય માનું છું. સંસારી લોકો તો પ્રવૃત્તિઓમાં ડૂબેલા હોય જ છે, ધાર્મિક લોકો પણ હવે ધાર્મિક પ્રતિસ્પર્ધા અને શિષ્યો વધારવાની હોડમાં ખૂબ બીઝી છે.. એમને પણ શાંતિથી ધ્યાન કરવાનો સમય નથી. એમને આટલા દોડતા જોવું છું, એમાંથી જ મને સ્થિર થવાની પ્રેરણા મળે છે. એમની આંધળી ભાગદોડ મારા માટે વિરામ લેવાના આશીર્વાદ છે.

મેં મારી યાત્રા દરમ્યાન ઘણા સંસારમાં રહેતા લોકોને પણ એમનામાં આધ્યાત્મિક નિષ્ઠાના દર્શન કર્યા છે. કેટલાક સંસારી લોકો નિયમિત પોતાની સાધના કરીને પોતાની જવાબદારીઓનો પ્રામાણિકતાથી નિર્વાહ કરે છે. સાધુનું જીવન તો આત્મજ્ઞાન માટે જ હોવું જોઈએ ને! એ કેમ ધાર્મિક ઉહાપોહમાં ડૂબી ગયા છે. આશ્ચર્ય થાય છે આ જોઇને.. પણ આ થઈ રહ્યું છે એ પણ યોગ્ય જ હશે, એવું જ્ઞાનીઓનું વચન છે, એટલે આપણે એની વ્યથા કરવાની ન હોય. આપણે પણ અત્યાર સુધી એજ માર્ગ પર હતા ને! હવે પરમની કૃપાથી આ દૃષ્ટિ અને સમજણ ઊઘડી છે, એનો આનંદ છે.

આ વખતે પર્યુષણ પર્વમાં શું કરીશું?

સમણ શ્રુતપ્રજ્ઞજી

પર્યુષણ પર્વનો સંદેશ:
પાવન પર્યુષણ પર્વ પ્રારંભ થઇ રહ્યું છે.  આ મહાન આધ્યાત્મિક પર્વનો સંદેશ છે - સ્વરુપને ઓળખો. માણસ બધા માટે સારું નરસું બધું કરે છે, માત્ર પોતાની જાતને એ ભૂલી જાય છે. પોતાને ભૂલનાર માનવી સભાન નથી હોતો, સભાન ન હોય એ ભૂલો કરવાનો જ છે. જાતને શા માટે ઓળખવી? આવો પ્રશ્ન થઇ શકે. જાતને એટલે ઓળખવાની છે કે જે કંઈ મહત્વનું છે એ માનવીની ભીતરમાં છે. દુનિયાનું શ્રેષ્ઠ પ્રદાન એને જ કર્યું છે જે ભીતરના પારખું હતાં. આજે માણસને પોતાને માટે જ સમય નથી. સમય નથી કહેવું પણ યોગ્ય નથી, મૂળમાં પોતાનામાં રુચિ નથી. એ કારણે જ માણસ પાસે બહારનું બધું હોવા છતાં એ અંદરથી દુઃખી છે. આપણે ભાગ્યશાળી છીએ કે આપણને જન્મની સાથે આ બધું જ્ઞાન વિરાસતમાં મળ્યું છે. પશ્ચિમી જગતે અંદરની દુનિયાને શોધવાની હજુ તો હવે શરૂઆત કરી છે. 

જાત સાથે કનેક્ટ થવાનું પર્વ:
આપણી પાસે તો આ જ્ઞાન અને ધ્યાન સદીઓથી છે. આપણે આ અમૂલ્ય વારસાને જાણવાનું ચુકી જઈએ તો મૂર્ખ જ કહેવાઈએ ને. જૈન ધર્મએ અને મહાવીર સ્વામીએ આપણને કેટ-કેટલું આપ્યું છે. આ પર્યુષણ પર્વ એ જ સંદેશ આપે છે કે થોડીવાર પોતાની જાત સાથે બેસીએ, જેને લોકો ધ્યાનના નામથી ઓળખે છે. જાત સાથે બેસવાથી જ પોતાને ઓળખી-પારખી શકીશું. પોતાના દોષોને જોઈ શકીશું અને પોતાની અચ્છાઇઓ સાથે રૂબરૂ થઇ શકીશું. આ પર્યુષણ પર્વ બહારથી ડિસ-કનેક્ટ થવાનું અને જાત સાથે કનેક્ટ થવાનું શીખવે છે. જાત સાથે જે કનેક્ટ થાય એ જ જાતને કરેક્ટ કરી શકે. માંહ્યલો જાગે એવી આ પર્વમાં સાધના કરવાની છે. 

આત્મ - નિરીક્ષણ: 

પર્યુષણ પર્વની આરાધનાનો પ્રારંભ થવો જોઈએ આત્મ નિરીક્ષણથી અને પૂર્ણતા થવી જોઈએ ક્ષમાપનાથી. આ પર્વ માણસને જાત સાથે રૂબરૂ થતા શીખવે છે. જાતને જોયા વિના ભીતરી બદલાવ કોઈ સંજોગોમાં આવતો નથી. એટલે જ્ઞાનીઓએ કહ્યું છે: “તારો મોટામાં મોટો દુશ્મન તને જે રીતે નિહાળે એ રીતે તારી જાતનું નિરીક્ષણ કરજે, અને તો જ તું તારી જાતનો મોટામાં મોટો મિત્ર બની શકીશ.” આત્મ નિરીક્ષણ એટલે પોતાના નાનામાં નાના દોષોનું અને સૂક્ષ્મમાં સૂક્ષ્મ ભૂલોને જોવી. પોતાના દોષો અને ભૂલો જોવી એ ખૂબ જ અઘરું કામ છે. કેમ કે મારો ઈગો વચ્ચે આડો આવે છે. એ ઈગોને બીજાના દોષો તો દેખાય છે, પણ પોતાની ભૂલો નથી દેખાતી. આત્મ નિરીક્ષણ કર્યા વિના અધ્યાત્મની શરૂઆત થતી નથી. આત્મજ્ઞાનીઓ કહે છે: આંખોમાં આંસુ ન આવે ત્યાં સુધી પોતાની ભૂલો અને દોષો જોયા જ કરજો. પર્યુષણ પર્વમાં જો આવું કરી શકીશું તો એ ભૂખે રહ્યા વિના મોટું તપ કરવા બરાબર છે. આવું તપ કરીને આપણે વધુ ઉજળા અને ભાગ્યવાન બનીશું.

પર્યુષણ પર્વના પાંચ કર્તવ્ય:
આ પંચમકાળના પાંચ કલંક છે. પર્યુષણના કર્તવ્યો સાથે તેને સમજીએ.

1. હિંસા યુગ: કળિયુગનું પહેલું કલંક હિંસા છે. આ યુગ હિંસાનો છે. જો કે હિંસા પહેલા પણ હતી પરંતુ અત્યારે તેને ટેક્નોલોજીના માધ્યમે ખતરનાક રૂપ લીધું છે. પશ્ચિમ તો હવે ગન ક્લચર તરફ જઈ રહ્યું છે. જ્યાં ચારેય બાજુ હિંસાનું વાતાવરણ હોય ત્યાં અહિંસાની પ્રતિષ્ઠા જીવનમાં ક્યાંથી થશે? પર્યુષણ પર્વમાં કલ્પસૂત્રમાં શ્રાવકો માટે જે પાંચ કર્તવ્ય બતાવ્યા છે, એમાં પહેલું છે - અમારી પ્રવર્તના. અમારી પ્રવર્તના એટલે જીવન વ્યવહારમાં અહિંસાની પ્રતિષ્ઠા. જૈન લોકોમાં એવા સંસ્કારો છે કે એ આઠ દિવસ બને એટલી હિંસાથી દૂર રહેશે. આઠ દિવસ જ કેમ? અહિંસાનું વધુમાં વધુ આચરણ જીવનભર થવું જોઈએ. અમારી પ્રવર્તનાના બળે જ કુમારપાળના ગુજરાતમાં કલિકાલ સર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્યજીના આશીર્વાદથી અહિંસાની પ્રતિષ્ઠા થયેલી.
2. સ્વાર્થ યુગ: કળિયુગનું બીજું કલંક સ્વાર્થ છે. અહિયાં લગભગ દરેક વ્યક્તિ પોતાના ન્યસ્થ સ્વાર્થના કેન્દ્રમાં જીવે છે. મારું ભલું થવું જોઈએ, મને સુખ સગવડ મળવી જોઈએ, પોતાના સ્વાર્થની પૂરતી માટે માણસને જાનવર થતા થતા વાર નથી લાગતી, જાનવરોમાં પણ ઘણીવાર માનવીયતા દેખાય છે. પોતાના સ્વાર્થ માટે માણસ માનવીય મૂલ્યો, પ્રામાણિકતા અને નૈતિકતાને ભૂલી જાય છે. માણસના મન એટલા સાંકળા થઇ ગયા છે કે તેને બીજાનો વિચાર સુધ્ધા આવતો નથી. પર્વાધિરાજ પર્યુષણ પર્વનું બીજું કર્તવ્ય - જેનું નામ છે: "સાધર્મિક વાત્સ્લય", એ માણસને સ્વાર્થથી ઉપર ઉઠી પરાર્થ અને પરમાર્થ સાધવાની પ્રેરણા આપે છે.
3. ભોગ યુગ: કળિયુગનું ત્રીજું કલંક છે અનિયંત્રિત ભોગ. પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મેન્દ્રિયોનો અનિયંત્રિત ભોગ એ આજના યુગની જીવનશૈલી બની ગઈ છે. ખાઓ, પીઓ અને જલસા કરો એ મોર્ડન યુગનું જીવન સૂત્ર છે. આ બધું કર્યા પછી પણ સાચું સુખ અને શાંતિ તો મળતી નથી, ઉલટું અશાંતિ અને દુઃખ વધારવાનો હેતુ બને છે. ભર્તુહરિ કહે છે: ભોગા રોગ ભયં - ભોગમાં રોગનો ભય છુપાયેલો છે. આ કલંકથી મુક્ત થવાનો ઉપાય પર્યુષણ પર્વ બતાવે છે. "અટ્ઠમ તપ" પર્યુષણ પર્વનું ત્રીજું કર્તવ્ય છે. અટ્ઠમ તપ ભોગ પર નિયંત્રણ રાખતા શીખવે છે.
   
   4. નાસ્તિક યુગ: કળિયુગનું ચોથું કલંક છે: નાસ્તિકતા. નાસ્તિકતા એટલે આત્મા અને કર્મને ન માનવું. આજનો માણસ એટલો છીછરો થઇ ગયો છે કે એને આગળનું કશું વિચારવું જ નથી. આજે હું જે કંઈ કરી રહ્યો છું, એનું પરિણામ મારે જ ભોગવવું પડશે - આ સત્ય નાસ્તિક માણસ સાવ ભૂલી જાય છે. આ દુનિયામાં કર્મ જેવું પણ કંઈક છે અને માણસ જેવું કર્મ કરે છે તેવું ફળ તેને ભોગવવું જ પડે છે. નાસ્તિક માણસ આત્મા, કર્મ અને પુનર્જન્મમાં માનતો નથી, પરિણામે એના પાપોને ખુલ્લો દોર મળી જાય છે. પર્યુષણનું ચોથું કર્તવ્ય છે: ચૈત્ય પરિપાટી. ચૈત્ય એટલે જ્ઞાન, ચૈત્ય એટલે પરમાત્મા, ચૈત્ય એટલે પરમાત્માની ઉપાસના, આત્માની ઉપાસના. પરિપાટી એટલે પરંપરા. પર્યુષણ પર્વ આત્મા અને પરમાત્માની ઉપાસના કરવાનો સંદેશ આપે છે.
4. ક્લેશ યુગ: આજના યુગનું પાંચમું કલંક છે - ક્લેશ.. ક્લેશ એટલે નાની મોટી વાતમાં ઝગડવું, કારણ વગર રાઇને પહાડ બનાવવો. આજે તમે જુઓ તો ઘર ઘરમાં આ સમસ્યા છે. કોઈ કોઈને સાંભળવા, સમજવા કે સ્વીકારવા તૈયાર નથી. લગભગ દરેક વ્યક્તિના મગજ ગરમ છે, કારણ વગર દુનિયાભરનો ભાર માથે લઈને ફરે છે. હું જ સાચો એવી મનોવૃત્તિ માણસને અહંકારી બનાવે છે અને અહંકારી માણસ કોઈની વાત સાંભળવા તૈયાર નથી હોતો. પરિણામે કુદરત પતનનો દરવાજો એમના માટે ખુલ્લો કરે છે. આ  કલંકનું સમાધાન છે: ક્ષમાપના. પર્યુષણ પર્વનું પાંચમું કર્તવ્ય છે: ક્ષમાપના. ક્ષમાપના એટલે પોતાની ભૂલ બાળક બનીને ખુલ્લા દિલથી કોઈ પણ જાતનો બચાવ કર્યા વગર નિખાલસતા પૂર્વક સ્વીકારવી. હરિભદ્રસૂરિ કહે છે જે અનુષ્ઠાનમાં મૈત્રી અને ક્ષમા ભાવ નથી એ અનુષ્ઠાન જ નથી. ગળામાં ગાંઠ, દોરામાં ગાંઠ અને શેરડીમાં ગાંઠ હોય ત્યાં શું થાય છે એ કલ્પી શકો છો. એમ જ મનમાં શત્રુતાની ગાંઠ હોય તો બધી કરેલી આરાધના ફોક થઇ જાય છે. કલ્પસૂત્ર એ પણ કહે છે કે તમે ઉપશમ ભાવ નહિ રાખો તો વિરાધક બનો છો. બહારથી ક્લેશ મુક્ત થવા માટે અંદરથી સંક્લેશ મુક્ત થવું પડશે. ભગવાન મહાવીર ફરમાવે છે:

પર્યુષણ પર્વની આરાધનામાં ઉપવાસ થાય એ સારી બાબત છે. જે લોકો ઉપવાસ ન કરી શકે એ બીજી રીતે પણ અઠ્ઠાઈ તપ કરી શકે. 

આઠ પ્રકારની અઠ્ઠાઈ:

~ આઠ દિવસ મૌનની અઠ્ઠાઈ કરી શકો છો. 
~ આઠ દિવસ ડિજિટલ અઠ્ઠાઈ (E - અઠ્ઠાઈ) કરી શકો છો. 
~ આઠ દિવસ ક્રોધ મુક્તિની અઠ્ઠાઈ કરી શકો છો. 
~ આઠ દિવસ ડેરી પ્રોડેકટની અઠ્ઠાઈ કરી શકો છો. 
~ આઠ દિવસ એક આગમ સંપૂર્ણ વાંચીને સ્વાધ્યાય અઠ્ઠાઈ કરી શકો છો.   
~ આઠ દિવસ પૈસાનો સ્પર્શ નહીં કરીને પરિગ્રહની અઠ્ઠાઈ કરી શકો છો. 
~ આઠ દિવસ ધ્યાનના અભ્યાસ દ્વારા ધ્યાન અઠ્ઠાઈ કરી શકો છો.
~ આઠ દિવસ ખોટું બોલવાનું ત્યાગી સત્ય - આરાધનાની અઠ્ઠાઈ કરી શકો છો.

આ આઠ દિવસના પર્યુષણ માત્ર આઠ દિવસ માટે સારા બનવા માટે નથી. આ પર્વ સમગ્ર જીવનને બદલવાનો ઉપક્રમ બનવો જોઈએ. આ પર્વ બાહ્ય આડંબરનું કે દેખાડો કરવાનું પર્વ નથી, આ પોતાની જાતને સુધારવાનું અને માંજવાનું પર્વ છે. તો, આવી રીતે આ પર્યુષણ પર્વ આત્મ નિરીક્ષણથી શરુ થાય છે અને પાંચ કર્તવ્યો દ્વારા ક્ષમાપના પર પૂર્ણતા પામે છે. આ પર્વમાં સાધન દ્વારા આત્માને ઓળખીએ અને ક્ષમાપના દ્વારા જીવનને ભારમુક્ત બનાવીએ. પર્યુષણ પર્વની આરાધના માટે સૌ સાધકો પ્રત્યે મંગળ કામના ....